Czym jest rodzina dysfunkcjonalna?

Rodziny, które nie potrafią wypełniać należycie swych funkcji, nazywamy rodzinami dysfunkcjonalnymi (Kawula s, 1998, s. 129). Rodzina dysfunkcjonalna, nie potrafi sprostać swoim obowiązkom względem dzieci i innych członków oraz pomyślnie rozwiązywać swoich problemów i sytuacji kryzysowych (Badora S., Czeredrecka B., Marzec D, 2001r., s.24)

Termin „dysfunkcja” w odniesieniu do rodziny oznacza „system charakteryzujący się takimi interakcjami jego członków, które prowadzą do frustracji ich podstawowych potrzeb, wykorzystywania niektórych osób z rodziny, pogwałcenia ważnych praw osobistych, zaniku odpowiedzialności lub nadmiernej odpowiedzialności niektórych osób z rodziny. W zakresie kontaktu system dysfunkcjonalny cechują: inwazja, deprywacja, wchłanianie lub stapianie granic poszczególnych osób” (C. Wills – Brandon, 1996r. s.193).

Bradshaw w książce “Zrozumieć rodzinę” pokazuje, że początkiem machiny jest jednostka z dysfunkcją. Dysfunkcjonalne osoby odnajdują się wzajemnie i żenią ze sobą. Jednym z tragicznych faktów jest to, że osoby dysfunkcjonalne prawie zawsze znajdują inną osobę, która działa albo na tym samym, albo na większym poziomie dysfunkcji.

Dysfunkcjonalny dom staje się źródłem przykrości, podłożem napięć , frustracji dla dorosłych jej członków i dla dzieci. W takich rodzinach zaprzecza się pięciu potencjałom człowieka: uczuciom, spostrzeżeniom, myślom, dążeniom i wyobrażeniom.. Rodziny dysfunkcyjne są zanurzone we wstydzie. Dzieci często wstydzą się swojej rodziny. Dzieci odrzucają swoją rzeczywistość , aby zaspokoić potrzeby systemu. Członkowie rodziny mają zaplątane granice pomiędzy sobą – czują się tak , jak inne osoby w rodzinie , odrzucają własne granice dla podtrzymania systemu, co jest równoznaczne z z odrzuceniem własnej tożsamości. Członkowie rodziny dysfunkcjonalnej nie mogą zaspokoić swoich indywidualnych. Indywidualne potrzeby są odkładane aby umożliwić zaspokojenie potrzeb systemu. System komunikacji polega na otwartym konflikcie albo na zgodzie na to by nie było niezgody. Zasady są sztywne i nie zmieniające się. Jawne tajemnice są częścią kłamstw o kluczowym znaczeniu – każdy je zna i udaje, że po niczym nie wie. System się nie zmienia, jest zamknięty. Wszyscy członkowie mają chorą wolę. Zaprzeczanie konfliktom i frustracji tworzy sytuację, w której każdy chce osiągać swoje cele siłą woli. daje to iluzję radzenia z problemem. (Bradshaw J, s. ) Specyfika polega na tym, że każdy członek rodziny zachowuje się w taki sposób, by nie zakłócać działania systemu, pomimo iż nikt nie czuje się w nim dobrze, bezpiecznie.

Mechanizmy w rodzinach dysfunkcyjnych

Większość autorów jest skłonna uważać, że rodziny o różnych typach dysfunkcjonalności mają szereg wspólnych cech, które w mniejszym lub większym stopniu występują w rodzinach źle funkcjonujących, bez względu na rodzaj dysfunkcji.

O wspólnych mechanizmach mówi „H. Kołakowska – Przełomiec i wskazuje na cztery główne mechanizmy działające nieprawidłowo w rodzinach:

1. Niewłaściwa atmosfera życia rodzinnego związana często ze złym pożyciem rodziców, rozbiciem rodziny, konkubinatem, alkoholizmem, niewłaściwym stosunkiem do dzieci. W takiej rodzinie dziecko czuje się niekochane. Szuka więc towarzystwa poza domem, najczęściej wśród rówieśników znajdujących się w takiej samej sytuacji.

2. Brak dostatecznej opieki nad dzieckiem spowodowany jest często pracą zawodową rodziców, ich niezaradnością życiową lub chorobami. Zbyt mała kontrola i zbyt małe zainteresowanie sprawami dziecka.

3. Stosowanie niewłaściwych metod wychowawczych. Niekonsekwencja i rygoryzm stosowany wobec dziecka przez rodziców powoduje powstawanie poczucia lęku, krzywdy. Nieumiejętność postępowania staje się podłożem wielu konfliktów, które w efekcie mogą prowadzić nawet do ucieczek z domu.

4. Przebywanie dziecka w rodzinie przestępczej o niskim poziomie moralnym. Prezentowane dziecku społecznie negatywne zachowania w sposób naturalny stają przez nie przyswojone.”

Cytowany już Bradshow wymienia osiem reguł , które działają we wszystkich rodzinach dysfunkcjonalnych

1. Kontrola uczuć – służy przede wszystkim obronie przed przeżywaniem uczucia wstydu. Kontrolowanie nie przeżywania uczucia wstydu rozprzestrzenia się w dalszej kolejności na kontrolowanie wszelkich uczuć.. Przejawem kontroli jest także przejęcie odpowiedzialności za zachowanie, zdrowie i samopoczucie rodzica.

2. Perfekcjonizm – jest sposobem na maskowanie poczucia, że jest się gorszym/winnym. Służy unikaniu konfrontacji z realnym obrazem siebie i przeżywaniem rzeczywistych uczuć. Osoba stara się przede wszystkim spełniać cudze oczekiwania względem siebie.

3. Oskarżanie – gwarantuje zachowanie równowagi systemu w sytuacji, gdy zawiedzie kontrola. Oskarżanie służy ukrywaniu wstydu, lęku poprzez przerzucenie odpowiedzialności na inne osoby za bycie nie w porządku, daje poczucie ulgi, pozwala odzyskać iluzję kontroli poprzez zawstydzanie innych. Chroni przed konfrontacją ze swoimi najgłębszymi potrzebami.

4. Zaprzeczanie – mechanizm nie rejestrowania rzeczywistości w jej faktycznej postaci.

5. Milczenie – wspiera i umacnia zasadę zaprzeczania, służy tworzeniu na zewnątrz portretu szczęśliwej rodziny, a zarazem pogłębia izolację rodziny i jej członków od społeczeństwa.

6. Iluzja – jest podstawą trwania dysfunkcyjnego systemu, sprzyja trwaniu rodziny jako systemu zamkniętego i sztywnego, a także służy tworzeniu mitów, które zastępują realne przeżycia, doznania.

7. Niedokończenie – służy podtrzymaniu stanu niepokoju i dezorientacji pomiędzy członkami rodziny, uczy bycia z innymi przez agresję lub uległość.

8. Brak zaufania – jako podstawa kontaktu z drugim człowiekiem służy unikaniu bycia zranionym, odrzucony.

Kolejni autorzy niektóre wskaźniki powtarzają, ale też rozszerzają listę zjawisk świadczących o dysfunkcjonalności rodziny wymieniając: nadużycia, perfekcjonizm, rygoryzm ( obowiązują niezłomne zasady i taki sam system poglądów na świat, milczenie, represyjność( tłumienie i opanowywanie emocji), triangulacje ( dwaj członkowie rodziny używają trzeciego w charakterze pośrednika) „podwójne komunikaty”( komunikatowi werbalnemu przeczy komunikat niewerbalny), niedostatek zabawy, cierpiętnictwo (dzieci wciąż wysłuchują rodzicielskich kazań o potrzebie poświęcania się) wzajemne uwikłania. Obecność tych zjawisk w życiu rodziny oraz częstość ich występowania mówią o stopniu odejścia od normy”(Wright, 1996, .115).

Typy dysfunkcjonalności

Mimo, że literatura rozpisuje się szeroko na temat dysfunkcji rodzinnych , próba ustalenia jednoznacznych podziałów jest mało realna. Klasyfikację typów rodzin dysfunkcjonalnych, można tworzyć wedle szerokiej gamy kryteriów, na przykład: ze względu na cechy członków rodziny, jakość i typ kontaktów, postawy rodzicielskie, style oddziaływań wychowawczych, , system wartości. Mówi się o dysfunkcjonalnych typach matek i ojców. Niekiedy z definicji dysfunkcjonalności wyodrębnia się patologię ( najczęściej to alkoholizm, narkomania, przemoc i przestępczość), używa się też pojęcia rodziny problemowe.

Chyba najbardziej ogólnym podziałem funkcjonującym w literaturze jest wskazanie na dysfunkcje w zakresie realizacji zadań Stanisława Kawuli. W rodzinach występuje

1. dysfunkcja całkowita, oznaczająca, że w rodzinie występuje kompletne niepowodzenie w realizacji zadań i muszą ją w tym zastąpić wyspecjalizowane rodziny lub instytucje,

2. dysfunkcja częściowa oznaczająca, że rodzina nie potrafi realizować prawidłowo pewnych jej zadań i podstawowych funkcji, może ona na przykład obejmować: niepowodzenia w realizacji zadań wychowawczych, niepowodzenia w walce z kryzysem małżeńskim, niepowodzenia w zaspokojeniu potrzeb dziecka, może też dotyczyć innych sfer i zadań życia rodzinnego.

Gdzie indziej używając jako kryterium hasła „problem” wymienia się.

1. Rodzinę niepełną – dziecko lub dzieci z jednym rodzicem

2. Rodzinę o niskim statusie społeczno – ekonomicznym

3. Rodziny mieszane inaczej zrekonstruowane, gdy jeden z rodziców przy powtórnym ożenku wprowadza do rodziny dzieci z poprzedniego małżeństwa.

4. Rodziny nieobecne – dzieci z kluczem na szyi, rodziców nie ma kiedy wychodzą do szkoły i kiedy z niej wracają

5. Rodziny uzależnione od substancji chemicznych ( alkohol i narkotyki)

6. Przemoc w rodzinie – agresja nie jest bezpośrednio skierowana na dziecko, ale jest ono częstym świadkiem przemocy.

7. Rodzina maltretująca dzieci – chodzi o wszystkie działania krzywdzące dzieci, w tym przemoc fizyczna, werbalna, emocjonalna, zaniedbanie, wykorzystywanie seksualne.

8. Rodzice cierpią na zaburzenia psychiczne. (McWhirter J.J., McWhirter B.T., McWhirter A.M., McWhirter E.H, 2001, s.91 – 94)

Przytaczany już wcześniej Bradshow dokonuje rozróżnienia z uwagi na dysfunkcję rodzica w następujący sposób:

1. 1. Rodziny kompulsywne (uzależnieni od alkoholu, narkotyków, jedzenia, komputera, religii, pracy itd.)

   2. Rodzina z przemocą fizyczną lub seksualną,

   3. Przemoc emocjonalna w rodzinie

I choć ten podział nie wyczerpuje możliwości, jest bardzo pojemny i korelujący z metodą pracy socjoterapeutycznej.

Maria Kruk