Czym jest wypalenie zawodowe
Wypalenie zawodowe to rodzaj kryzysu powodujący dotkliwe, obciążone poważnymi następstwami szkody. Wypaleniu często ulegają ci, którzy najlepiej rokują w swoim zawodzie. Wypalenie zagraża osobom, które pracują w zawodach gdzie istotą pracy jest bliski kontakt z innymi ludźmi.
Wypalenie jako termin kryzysu osobistego pojawiło się w latach 70-tych i pierwotnie służyło jako określenie pacjentów psychiatrycznych, którzy jawili się jako wypaleni fizycznie, emocjonalnie.
W 1974 r. Herbert Frudenberger wykorzystał to pojęcie dla opisania stanu młodych, idealistycznie nastawionych wolontariuszy pracujących w domach pomocy społecznej itp. Po pewnym czasie byli wstanie gorszym niż ich podopieczni.
Według Maslach – wypalenie jest zespołem wyczerpania emocjonalnego, depersonalizacji (nieosobowe traktowanie klienta) i obniżonego poczucia dokonań osobistych.
Mężczyzna zdjęcie utworzone przez wayhomestudio – pl.freepik.com
Objawy wypalenia zawodowego
Objawami wypalenia zawodowego są: męczliwość, poczucie utracenia złudzeń, uczucie bezradności, beznadziejności, negatywna samoocena, negatywne postawy wobec własnej pracy, ludzi a nawet samego życia.
Obszary (kategorie) wypalenia zawodowego:
1) behawioralny: zmniejszenie ilości lub jakości pracy; zwiększenie spożywania alkoholu, leków; nasilenie nieobecności w pracy; użalanie się; „koncentracja na zegarku”;niezdolność do radzenia sobie nawet z małymi problemami; brak kreatywności, streotypowość, rutyna, utrata radości; strach przed pracą; próby samobójcze,
2) fizyczny: świadomość funkcjonowania na niższym poziomie; chroniczne zmęczenie; bóle głowy zaburzenia snu; koszmary senne; zaburzenia gastryczne, zaburzenia jedzenia; uzależnienia; astma; wysokie ciśnienie krwi,
3) społeczny (interpersonalny): wycofywanie się z relacji rodzinnych; kompulsywne, przymusowe poczucie konieczności „brania wszystkiego na własną głowę”; załamanie długotrwałych związków; drażliwość w kontaktach; brak rozdziału miedzy życiem zawodowym a rodzinnym; poczucie samotności; nasilona manifestacja złości,
4) postawy: utrata zaangażowania; poczucie zagubienia sensu tego, co się robi; uczcie pustki; „huśtawka” między poczuciem wszechmocy i zupełnej niekompetencji; poczucie niższości; perfekcjonizm; brak zaufania do szefów.
Dynamika wypalenia zawodowego
Proces dynamiki wypalenia opisali opisali Edelwich, Brodsky. Jest on rozciągnięty jest w czasie i podobny jest do erozji. Kryzys pojawia się, gdy osoba jest już tak zmęczona, że podejmuje „nadzwyczajne środki” poradzenia sobie ze stresem np. zmienia pracę, choruje psychosomatyczna, uzależnia się.
-
etap 1 – entuzjazm
Rozpoczęcie pracy, nadzieja, nierealistyczne oczekiwania.
-
etap 2- stagnacja
Zaczynamy odczuwać, że osobiste, finansowe, zawodowe potrzeby nie są zaspokojone. Brakuje nam pozytywnych wzmocnień do pracy: zewnętrznych (uznania), wewnętrznych (poczucie sensu).
-
etap 3 – frustracja
Zaczynamy kwestionować efektywność, wartość, efekty własnych wysiłków. Frustracja jest zaraźliwa, kilku nauczycieli, ma poważny wpływ na innych. Jeśli nie zacznie się o tym mówić, to może doprowadzić do ostatecznego etapu.
-
etap 4 – apatia
Jest najczystszą manifestacją wypalenia. Chroniczna niewrażliwość, obojętność w odniesieniu do sytuacji zawodowych, do zadań, wartości, standardów. Jest to już poważny kryzys. Jako podstawowy mechanizm obronny pojawia się zaprzeczanie „ nie ma sprawy”, „o co chodzi?” itp. Jeśli pomoc nie nadejdzie to syndrom wypalenia trwa.
Trzy komponenty kryzysu
-
wyczerpanie emocjonalne – zmęczenie, bóle itp., infekcje
-
depersonalizacja – utrata osobistego, podmiotowego stosunku do uczniów, izolacja
-
poczucie braku osiągnięć – nieefektywność, bezsensowność, utrata identyfikacji z pełnioną rolą.
Przyczyny wypalenia
-
Indywidualne:
-
-
predyspozycje osobowościowe – osobowość typu A (opisana przez Freidmana, Rosemana w latach 50 – tych). Są to osoby o wysokim poziomie ambicji, mające skłonności do rywalizacji i dążące do sukcesu. Mające silną potrzebę kontrolowania otoczenia, trudności z otwartą ekspresją uczuć i nierealistyczne cele, Stale tłumią rozdrażnienie i gniew. Brakuje im adekwatnej samooceny, mają stałe poczucie nie zdążania na czas.
-
Prawdopodobnie większość cech składających się na typ A ma charakter wyuczony, możliwa jest więc zmiana ich zachowań i sposoby przeżywania.
-
-
określone przekonania, stereotypy dotyczące samego siebie i własnej pracy („moja praca to moje życie”, „by dobrze wykonywać moją pracę i podtrzymywać poczucie własnej wartości muszę być akceptowany i lubiany przez wszystkich w pracy”, „nie mogę stawiać granic”, „inni powinni lepiej wartość mojej pracy i bardziej mnie wspierać.”, „pomyłki, które popełniłem determinują to, co będzie w przyszłości”, „wszystko powinno iść tak jak sobie zaplanowałem”.
-
-
-
Instytucjonalne:
-
-
To wszystko, co wynika ze struktury czy funkcjonowania szkoły (jest to istotny stresor) np. wymagania, utrudnienia, niski poziom wsparcia.
-
Specyfika wypalenia zawodowego nauczycieli.
-
-
Stresory specyficzne dla nauczycieli wg, H.Sęk to:
-
- ambiwalencja – rola nauczyciela: bliskość z uczniem a jednocześnie potrzeba wywiązywania się z funkcji edukacyjnej
- częsta niemożność doświadczania bezpośrednio efektów własnej pracy
- silny stres z powodu zachowania uczniów pozostaje w sprzeczności z oczekiwaniami i celami nauczyciela
- akty agresji, coraz brutalniejsza przemoc
- brak realnych narzędzi egzekwowania od uczniów spełnienia stawianych im wymagań, zarówno co do wymagań edukacyjnych, jak i zachowań
- materialne warunki pracy: liczne grupy, zła wentylacja, hałas
- stresowa konfrontacja z rodzicami
- napięcia i postawy rywalizacyjne w gronie nauczycielskim
- poczucie bycia poddanym zmianom w szkolnictwie, na które nie mamy wpływu
- konflikt między wysokimi oczekiwaniami społecznymi pod adresem nauczyciela a ich faktycznym prestiżem, statusem ekonomicznym
- błędne przekonanie, że powinni być lubiani
Informacje o wypaleniu zawodowym opracowała
Elżbieta Słonina
Bibliografia
Fengler J., Pomaganie męczy: wypalenie w pracy zawodowej, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2000
Jachło M., Trzy stopnie wypalenia, Remedium, 1998, nr 2
Jałocho M., Jak radzić sobie z wypaleniem, Remedium 1998, nr 2
Karwulska Ptaszynska A., Wypalenie zawodowe u nauczycieli, Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze 1996,nr 8
Kędracka E., Wypalenie się zawodowe nauczycieli, Szkoła Zawodowa 1998, nr 4
Kliś M., Kossewska J., Cechy osobowości nauczycieli a syndrom wypalenia zawodowego, Psychologia Wychowawcza 1998, nr 2
Krawulska – Ptaszynska A., Analiza czynników wypalenia zawodowego u nauczycieli szkół średnich, Przegląd Psychologiczny, 1992, nr 3
Król B., Przeciwdziałanie wypaleniu się w pracy wychowawczej, Chowanna, 1994
Maslach Ch., Wypalenie się utrata troski o człowieka, Psychologia i życie pod red P.G. Zimbardo i F. L. Ruch, PWN, Warszawa 1988
Moczydłowska J., Wypalenie zawodowe, Problemy alkoholizmu 2002, nr 1
Nowak M., Nie daj się wypalić, Nowa Szkoła 2001, nr 10
Olech A., Wypalenie zawodowe, Remedium, 1999, nr2
Sęk H. Red., Wypalenie zawodowe: przyczyny, mechanizmy, zapobieganie, PWN Warszawa 2000
Solińska L., Świętochowski W., Temperamentalne i osobowościowe determinanty wypalenia zawodowego u nauczycieli, Psychologia Wychowawcza 1998, nr2
Stróżyński K., Wypalenie na własne życzenie, Nowa Szkoła, 2001 nr 10
Świętochowski W., Wypalenie zawodowe u nauczycieli – co to jest i jak się przed nim obronić?, Szkoła Zawodowa 1995, nr 10
Tomal V., Wypalenie zawodowe nauczycieli, Nowa Szkoła 2002, nr 8
Tucholska S., Stres w zawodzie nauczyciela, Psychologia Wychowawcza, 1996, nr 5
Żłobicki W., Nauczycielski niebyt : o syndromie wypalenia zawodowego, Edukacja alternatywna: nowe teorie, modele badań, reformy pod red. Jacka Piekarskiego i Bogusława Śliwerskiego, Wydawnictwo IMPLUS, Kraków 2000